W skrócie: „ibidem” (skrót „ibid.”, po polsku „tamże”) to zwrot w przypisach oznaczający odwołanie do tego samego źródła co w przypisie bezpośrednio poprzedzającym. Stosuje się go, by nie powtarzać pełnego opisu; przy innej stronie dodaje się jej numer.
Co oznacza ibidem?
Ibidem (skrót: ibid.) to łacińskie słowo oznaczające „tamże”, „w tym samym miejscu”. W przypisach stosuje się je, gdy kolejny przypis odwołuje się do tego samego źródła co przypis bezpośrednio poprzedzający. Dzięki temu nie trzeba za każdym razem powtarzać pełnego opisu bibliograficznego. To podstawowy element systemu przypisów dolnych, obok skrótów op. cit. i dz. cyt.
W polskich pracach zamiast łacińskiego „ibidem” można równoważnie używać polskiego „tamże” — ważne, by w całej pracy stosować jeden, spójny zapis.
Jak stosować ibidem — przykłady
Ibidem zastępuje powtórzony opis źródła. Jeśli różni się tylko numer strony, podajemy go po skrócie:
¹ J. Kowalski, Metodologia badań społecznych, Warszawa 2020, s. 45.
² Ibidem, s. 52.
³ Ibidem.
Przypis 2 oznacza: ta sama pozycja co w przypisie 1, ale strona 52. Przypis 3: ta sama pozycja i ta sama strona co w przypisie 2. Ibidem zawsze odnosi się do źródła z bezpośrednio poprzedzającego przypisu — jeśli między nimi pojawi się inne źródło, ibidem zastosować już nie wolno.
Op. cit. i dz. cyt. — gdy źródło już cytowano wcześniej
Gdy odwołujesz się do dzieła cytowanego wcześniej, ale nie w poprzednim przypisie (między nimi było inne źródło), stosuje się op. cit. (łac. opus citatum — „dzieło cytowane”) lub polski odpowiednik dz. cyt.:
⁴ A. Nowak, Statystyka dla studentów, Kraków 2019, s. 10.
⁵ J. Kowalski, Metodologia badań społecznych, op. cit., s. 88.
Przy op. cit. podaje się nazwisko autora i (zwłaszcza gdy cytujemy kilka jego prac) skrócony tytuł, by jednoznacznie wskazać źródło.
Najważniejsze różnice w skrócie
- Ibidem / tamże — to samo źródło co w bezpośrednio poprzednim przypisie.
- Op. cit. / dz. cyt. — źródło cytowane wcześniej, ale przedzielone innym przypisem; wymaga podania autora i tytułu.
Ibidem czy tamże — którą formę wybrać
Obie formy znaczą dokładnie to samo i obie są poprawne. Różnica jest wyłącznie stylistyczna: ibidem to zapis łaciński, tamże — polski. W naukach humanistycznych i prawnych częściej spotyka się łacinę, w naukach społecznych i ekonomicznych coraz częściej stosuje się formy polskie.
Zasada praktyczna jest jedna: w całej pracy używaj konsekwentnie jednego zestawu. Jeśli wybierasz łacinę, piszesz ibidem i op. cit.; jeśli polski — „tamże” i „dz. cyt.”. Mieszanie obu w jednym tekście to najczęstsza uwaga, jaką promotorzy zgłaszają przy przypisach. Zanim zdecydujesz, sprawdź wytyczne redakcyjne swojej uczelni — część instytutów narzuca konkretną formę.
Skróty w przypisach — tabela
Ibidem i op. cit. to tylko dwa z kilku skrótów, które pojawiają się w przypisach dolnych. Poniżej zestawienie tych, które spotkasz najczęściej.
| Skrót | Znaczenie | Kiedy stosować |
|---|---|---|
| ibidem, ibid. | tamże, w tym samym miejscu | To samo źródło co w przypisie bezpośrednio poprzedzającym |
| tamże | polski odpowiednik ibidem | Jak wyżej — wybierz jedną formę i trzymaj się jej |
| op. cit. | opus citatum — dzieło cytowane | Źródło przywołane wcześniej, ale nie tuż przed |
| dz. cyt. | polski odpowiednik op. cit. | Jak wyżej |
| idem, eadem / tenże, taże | ten sam, ta sama (autor) | Ten sam autor, ale inne dzieło niż w poprzednim przypisie |
| passim | w wielu miejscach | Myśl przewija się przez całą pracę, nie da się wskazać jednej strony |
| cyt. za | cytowane za | Cytat z drugiej ręki — nie czytałeś oryginału, tylko cudze przytoczenie |
| por. | porównaj | Odesłanie do stanowiska zbieżnego lub przeciwnego, bez cytowania |
Ile razy z rzędu można użyć ibidem
Tyle razy, ile kolejnych przypisów odsyła do tego samego źródła — nie ma tu limitu. Ciąg przypisów „ibidem, s. 45″, „ibidem, s. 47″, „ibidem, s. 51″ jest całkowicie poprawny. Łańcuch przerywa dopiero pojawienie się innego źródła: po nim wracasz do pełnego opisu albo do op. cit.
Jeśli jednak zauważysz, że masz dwanaście ibidem pod rząd, warto zadać sobie pytanie merytoryczne, a nie edytorskie: czy ten fragment pracy nie opiera się aby na jednej pozycji.
Czy ibidem można użyć w bibliografii
Nie. Ibidem działa wyłącznie w przypisach, gdzie kolejność zapisów jest ustalona i czytelnik wie, co znajduje się bezpośrednio wyżej. Bibliografia jest listą uporządkowaną alfabetycznie, więc „to samo co poprzednio” nie ma tam żadnego sensu — każda pozycja musi być opisana w pełni.
Ten sam wyjątek dotyczy op. cit. i dz. cyt. — w wykazie literatury podajesz pełne dane: autora, tytuł, wydawnictwo, miejsce i rok wydania.
Ibidem a styl APA i harwardzki
Jeśli Twoja praca korzysta z przypisów w nawiasie — czyli zapisu w rodzaju (Kowalski, 2020, s. 88) — to ibidem i op. cit. nie mają w niej zastosowania. Style APA, harwardzki i APA-podobne stosowane w naukach społecznych rezygnują ze skrótów łacińskich: przy każdym odwołaniu powtarza się nazwisko i rok.
Skróty łacińskie należą do systemu przypisów dolnych (nazywanego też oksfordzkim lub tradycyjnym), typowego dla historii, filologii, filozofii i prawa. Zanim zaczniesz je stosować, ustal, którego systemu wymaga Twój promotor — to decyzja podejmowana raz, na początku pisania.
Jak wstawić ibidem w Wordzie
Word nie wstawia ibidem automatycznie — to zwykły tekst, który wpisujesz w treści przypisu. Kolejność działań jest prosta: Odwołania → Wstaw przypis dolny, a następnie w polu przypisu piszesz Ibidem, s. 45. Kursywę włączasz skrótem Ctrl + I.
Jedna pułapka warta uwagi: jeśli później dopiszesz akapit i wstawisz między przypisy nowe źródło, wszystkie kolejne „ibidem” przestaną być prawdziwe, bo poprzednikiem stanie się inna pozycja. Word tego nie sprawdzi. Dlatego przypisy ze skrótami warto przejrzeć jeszcze raz na sam koniec, po ostatnich poprawkach w treści. Szczegółową instrukcję obsługi przypisów znajdziesz we wpisie jak zrobić przypis w Wordzie, a szerszy poradnik o zasadach cytowania — w tekście o przypisach w pracy licencjackiej i magisterskiej.
Najczęstsze błędy
Do typowych pomyłek należą: użycie ibidem, gdy między przypisami pojawiło się inne źródło; mieszanie form łacińskich i polskich w jednej pracy („ibidem” raz, „tamże” innym razem); stosowanie op. cit. przy autorze, którego cytujemy w kilku różnych dziełach, bez podania tytułu (czytelnik nie wie, o którą pozycję chodzi); a także pisanie skrótów niespójnie pod względem kursywy. Skróty łacińskie zwyczajowo zapisuje się kursywą — sprawdź, jakiego stylu wymaga Twoja uczelnia.
Porządkujesz przypisy i bibliografię przed oddaniem pracy? Sprawdzimy i poprawimy pracę pod względem edytorskim. Napisz do nas.
Najczęściej zadawane pytania o ibidem
Co oznacza ibidem?
Ibidem (skrót ibid.) to łacińskie słowo oznaczające „tamże”. W przypisach stosuje się je, gdy kolejny przypis odsyła do tego samego źródła co przypis bezpośrednio poprzedzający — dzięki temu nie trzeba powtarzać pełnego opisu bibliograficznego.
Czym różni się ibidem od op. cit. i tamże?
„Tamże” to polski odpowiednik ibidem i używa się ich wymiennie (nie mieszając w jednej pracy). Ibidem odnosi się do źródła z przypisu bezpośrednio poprzedzającego, natomiast op. cit. („dzieło cytowane”) — do pozycji przywołanej wcześniej, ale nie tuż przed danym przypisem.
Jak zapisać ibidem z numerem strony?
Jeśli odsyłasz do tego samego źródła, ale innej strony, zapisujesz np. „Ibidem, s. 45″. Gdy strona jest ta sama, wystarczy samo „Ibidem”. Pełne zasady stosowania odsyłaczy znajdziesz w poradniku o przypisach w pracy, a zapis źródeł w wykazie — w artykule o bibliografii.
Chcesz mieć pewność, że przypisy w całej pracy są spójne? Zobacz naszą pomoc w pisaniu pracy licencjackiej oraz pomoc w pisaniu pracy magisterskiej.
Zobacz też: Przypisy w pracy licencjackiej i magisterskiej · Jak zrobić przypis w Wordzie
Czy ibidem pisze się wielką literą
Na początku przypisu — tak, jak każde zdanie: „Ibidem, s. 45″. W środku zdania zostaje mała litera. Skrót „ibid.” z kropką jest równie poprawny, ale w polskich pracach rzadziej spotykany niż pełna forma.
Czy ibidem działa w przypisach APA
Nie. Style APA i harwardzki stosują odwołania w nawiasie i przy każdym przywołaniu powtarzają nazwisko oraz rok. Skróty łacińskie należą do systemu przypisów dolnych.