Metody badań w pracy dyplomowej — jak zaplanować badanie

Zaplanowanie badania do pracy dyplomowej sprowadza się do kilku decyzji podejmowanych w stałej kolejności: co chcesz sprawdzić, czym to zmierzysz, kogo zbadasz i jak opracujesz dane. Ta strona prowadzi przez nie po kolei i linkuje do szczegółowych tekstów przy każdej z nich. Dobrym sprawdzianem jest pytanie, czy ktoś inny — mając wyłącznie Twój opis — mógłby odtworzyć całe postępowanie badawcze.

Cała reszta pracy zależy od tych decyzji: wybrana metoda przesądza o tym, jakie dane zbierzesz, a te — o tym, jakie analizy będą w ogóle możliwe.

Szukasz gotowego wzoru samego rozdziału? Przejdź do tekstu jak napisać rozdział metodologiczny — wzór i przykład. Ta strona jest przewodnikiem po decyzjach, które trzeba podjąć, zanim zaczniesz go pisać.

Szkielet rozdziału

Kolejność bywa modyfikowana przez wymogi wydziału, ale zestaw elementów jest stały.

  1. Cel badania — po co je prowadzisz.
  2. Problemy badawcze — pytania, na które odpowiadasz.
  3. Hipotezy — spodziewane odpowiedzi (przy badaniach ilościowych).
  4. Zmienne, wskaźniki i operacjonalizacja — co i czym mierzysz.
  5. Metoda, technika i narzędzie — jak zbierasz dane.
  6. Charakterystyka próby — kto brał udział i jak został dobrany.
  7. Przebieg i etyka badania — kiedy, gdzie, na jakich zasadach.
  8. Sposób analizy danych — jakimi testami lub procedurami opracowano materiał, przy jakim poziomie istotności i w jakim programie.
  9. Ograniczenia badania — czego zebrane dane nie rozstrzygają.

Jak zapisać to wszystko w gotowym rozdziale, z wzorem i przykładem, opisuje osobny tekst: jak napisać rozdział metodologiczny pracy.

Cel, problemy i hipotezy

To trzy różne rzeczy, choć studenci często piszą je jednym zdaniem.

  • Cel to zdanie oznajmujące: „Celem pracy jest określenie związku między poczuciem własnej skuteczności a nasileniem stresu wśród studentów kierunków medycznych”.
  • Problem badawczy to pytanie wskazujące zmienne i badaną zbiorowość: „Jaki jest związek między poczuciem własnej skuteczności a nasileniem stresu wśród studentów kierunków medycznych?”. Zobacz: problem badawczy i cel i pytania badawcze.
  • Hipoteza to spodziewana odpowiedź, sformułowana tak, by dało się ją sprawdzić: „Wyższemu poczuciu własnej skuteczności towarzyszy niższe nasilenie stresu”. Zobacz: hipoteza badawcza.

Zasada porządkująca: każdej hipotezie musi odpowiadać konkretny wynik w rozdziale badawczym. Nie znaczy to, że hipotez jest dokładnie tyle, co problemów — jeden problem złożony może wymagać kilku hipotez szczegółowych, a problemy opisowe i eksploracyjne („Jaki jest poziom…?”) hipotez nie wymagają wcale. Jeśli któraś hipoteza nie ma swojego podrozdziału w wynikach, coś się rozjechało.

W badaniach jakościowych hipotez zwykle się nie stawia — formułuje się pytania badawcze o charakterze eksploracyjnym. Nie znaczy to, że hipotez tam nie ma: badanie jakościowe hipotez nie weryfikuje, ale może je generować, co w teorii ugruntowanej jest wręcz jego celem.

Zmienne i operacjonalizacja

Operacjonalizacja to przełożenie pojęcia teoretycznego na konkretny pomiar. „Poziom stresu” jest zmienną teoretyczną — samego pojęcia nie da się zmierzyć. Jego wskaźnikiem (definicją operacyjną) jest wynik ogólny w Skali Odczuwanego Stresu PSS-10. Operacjonalizacja polega właśnie na przypisaniu zmiennej takiego wskaźnika; bez tego kroku nie da się ani zebrać danych, ani wybrać testu.

Zobacz: operacjonalizacja zmiennych i rodzaje zmiennych. Typ zmiennej decyduje później o całej analizie — ścieżkę opisuje przewodnik statystyka w pracy dyplomowej.

Metoda, technika, narzędzie — i pułapka terminologiczna

Trzy pojęcia układają się od ogółu do szczegółu:

Poziom Odpowiada na pytanie Przykład
Metoda Jaką drogą poznajesz zjawisko? sondaż diagnostyczny
Technika Jak konkretnie zbierasz dane? ankieta
Narzędzie Czym fizycznie mierzysz? autorski kwestionariusz ankiety

Podział w tabeli przyjęto za Tadeuszem Pilchem i Teresą Bauman. Jeśli obok kwestionariusza ankiety stosujesz gotową skalę psychometryczną (np. PSS-10 w adaptacji Z. Juczyńskiego i N. Ogińskiej-Bulik), wymień ją jako odrębne narzędzie standaryzowane, a nie jako część ankiety — ma własny klucz, normy i wskaźniki rzetelności, które trzeba podać.

Uwaga na różnice między szkołami metodologicznymi. To samo pojęcie bywa u różnych autorów klasyfikowane inaczej — obserwacja jest metodą u Mieczysława Łobockiego, a techniką u Tadeusza Pilcha i Teresy Bauman. Nie ma tu jednej poprawnej odpowiedzi; jest wymóg, żeby konsekwentnie trzymać się jednej przyjętej klasyfikacji i podać, czyjej. Recenzent oceni niekonsekwencję, nie wybór szkoły.

Szczegóły: metody badawcze, techniki badawcze, narzędzia badawcze.

Badania ilościowe czy jakościowe

Ilościowe Jakościowe
Pytanie ile, jak często, czy istnieje związek jak, dlaczego, w jaki sposób przeżywane
Dane liczby teksty, wypowiedzi, obserwacje
Próba zwykle większa; reprezentatywna tylko przy doborze losowym mniejsza, dobierana celowo pod bogactwo informacji
Analiza testy statystyczne kodowanie i interpretacja
Wynik zależności w badanej grupie; uogólnienie na populację dopiero przy doborze losowym pogłębiony opis zjawiska, uogólnienie do teorii, a nie do populacji

Zobacz: badania ilościowe a jakościowe, badania empiryczne, badania jakościowe. Połączenie obu podejść w jednym badaniu opisuje tekst o triangulacji.

Ścieżka ilościowa

Najczęstszy wariant w pracach dyplomowych to sondaż diagnostyczny z techniką ankiety. Potrzebujesz wtedy: kwestionariusza ankiety, metryczki, ewentualnie skali Likerta i gotowych narzędzi z katalogu skal psychometrycznych. Formularz najwygodniej zbudować w Google Forms.

Ścieżka jakościowa

Dane zbierasz przez wywiad pogłębiony, zogniskowany wywiad grupowy, obserwację lub analizę dokumentów. Przygotowujesz kwestionariusz wywiadu, potem robisz transkrypcję, kodowanie i analizę danych jakościowych. Warianty pogłębione: analiza treści, teoria ugruntowana, studium przypadku i — w naukach o zdrowiu — praca kazuistyczna.

Schematy badawcze spotykane w pracach dyplomowych

Schemat to układ pomiarów w czasie i między grupami. Przesądza o tym, jakie wnioski wolno wyciągnąć — i właśnie dlatego jest najczęstszym źródłem nadinterpretacji.

Schemat Na czym polega Co wolno wnioskować
Przekrojowy pomiar w jednym momencie, w jednej lub kilku grupach opis stanu, współwystępowanie zmiennych, różnice między grupami bez wskazania przyczyny
Podłużny ten sam pomiar w kilku momentach zmiana w czasie i następstwo zdarzeń
Quasi-eksperymentalny manipulacja lub interwencja bez losowego przydziału ostrożne wnioski o skutku interwencji, obciążone różnicami między grupami
Eksperymentalny losowy przydział do warunków i manipulacja zmienną niezależną wnioski o przyczynie

Wniosek o przyczynie jest uprawniony tylko wtedy, gdy przydział do warunków był rzeczywiście losowy, istniała grupa kontrolna i kontrolowano zmienne zakłócające. Bez randomizacji mówimy o badaniu quasi-eksperymentalnym i formułujemy wnioski ostrożniejsze.

Zdecydowana większość prac dyplomowych to schemat przekrojowy — w wersji z jedną grupą albo z porównaniem kilku grup naturalnych. Oznacza to, że sformułowania „wpływa na”, „powoduje” i „prowadzi do” są w nich nieuprawnione — poprawnie pisze się „wiąże się z”, „współwystępuje z”, „towarzyszy”.

Dobór i opis próby

Charakterystyka próby to osobny podrozdział, w którym muszą znaleźć się cztery rzeczy: liczebność, sposób doboru, kryteria włączenia i wyłączenia oraz podstawowe dane społeczno-demograficzne.

  • Dobór losowy daje podstawę do uogólniania wyników na populację — pod warunkiem, że dysponowano operatem losowania obejmującym tę populację, próba była dostatecznie liczna, a odsetek odpowiedzi wysoki. Przy niskim zwrocie nawet próba losowa przestaje być reprezentatywna. W pracach dyplomowych występuje rzadko.
  • Dobór celowy to świadomy wybór osób spełniających kryteria istotne dla problemu. W badaniach jakościowych jest podejściem właściwym, a nie ustępstwem — nie daje jednak reprezentatywności statystycznej.
  • Dobór dostępnościowy (okolicznościowy) oznacza, że udział wzięły osoby akurat osiągalne dla badacza. Najczęstszy w pracach dyplomowych i najsłabszy metodologicznie; trzeba go nazwać wprost i odnotować w ograniczeniach, że wyniki opisują wyłącznie badaną grupę.
  • Kryteria włączenia trzeba wypisać wprost („studenci studiów stacjonarnych pierwszego stopnia, rok II i III”).

Liczebność wyznacza się analizą mocy — bezpłatnie policzysz ją w programie G*Power. Zobacz: próba badawcza.

Ograniczenia badania

Podrozdział, który studenci pomijają, a recenzenci czytają uważnie. Wbrew intuicji przyznanie się do ograniczeń podnosi ocenę, bo pokazuje, że rozumiesz, czego Twoje dane nie dowodzą. Ich przemilczenie zamienia się w pytanie na obronie.

Pięć ograniczeń, które dotyczą niemal każdej pracy dyplomowej:

  • Dobór nielosowy — wyniki opisują badaną grupę, nie populację.
  • Przekrojowy charakter badania — jednorazowy pomiar nie pozwala orzekać o przyczynach ani o zmianie w czasie.
  • Samoopis — kwestionariusz mierzy to, co badany deklaruje, a nie jego rzeczywiste zachowanie. Wyniki obciąża tendencja do aprobaty społecznej, czyli skłonność do przedstawiania się w korzystnym świetle. Gdy wszystkie zmienne mierzono jednym narzędziem samoopisowym w jednym momencie, siła wykrytych związków może być zawyżona przez efekt wspólnej metody pomiaru.
  • Liczebność próby — mała próba obniża szansę wykrycia realnie istniejących, ale słabych efektów.
  • Właściwości psychometryczne narzędzia — autorski kwestionariusz nie był walidowany, jego rzetelność i trafność pozostają nieznane. Przy skali standaryzowanej podaj jej rzetelność w badanej próbie.

Ograniczenia opisuje się rzeczowo, jednym akapitem, bez przepraszania i bez podważania sensu własnej pracy.

Przebieg badania i etyka

Krótki, ale obowiązkowy fragment. Odpowiada na pytania: kiedy zbierałeś dane, w jakiej formie, jak długo trwało wypełnienie, ile ankiet odrzuciłeś i dlaczego. Dochodzi do tego kwestia dobrowolności udziału, świadomej zgody uczestników, anonimowości lub poufności danych oraz zgodności przetwarzania danych z RODO (klauzula informacyjna). Jeśli badanie prowadzisz w instytucji, potrzebna jest zgoda jej kierownictwa — dyrektora szkoły, placówki lub podmiotu leczniczego; w przypadku osób niepełnoletnich także pisemna zgoda rodziców lub opiekunów prawnych. Osobną sprawą jest opinia komisji bioetycznej (formalnie opinia, nie zgoda). Wymogi różnią się między uczelniami i kierunkami; ustala się je z promotorem przed rozpoczęciem badania, nie po.

Gotowy akapit do metodologii

Badanie miało charakter przekrojowy i przeprowadzono je metodą sondażu diagnostycznego z zastosowaniem techniki ankiety (klasyfikacja za T. Pilchem i T. Bauman). Narzędziami były autorski kwestionariusz ankiety oraz [nazwa skali] w polskiej adaptacji [autorzy, rok]; rzetelność skali w badanej próbie wyniosła α = [wartość]. Dane zbierano w okresie [miesiąc–miesiąc rok] w formie [elektronicznej / papierowej]; wypełnienie zajmowało około [liczba] minut. Zastosowano dobór [celowy / dostępnościowy]; kryteriami włączenia były [kryteria], kryteriami wyłączenia — [kryteria]. Rozdano [liczba] kwestionariuszy, z czego do analizy zakwalifikowano [liczba]; pozostałe odrzucono z powodu [powód]. Udział był dobrowolny i anonimowy, uczestnicy zostali poinformowani o celu badania, sposobie przetwarzania danych i możliwości rezygnacji na każdym etapie; na przeprowadzenie badania uzyskano zgodę [instytucja] / opinię [komisja]. Dane opracowano w programie [nazwa], stosując [testy] przy poziomie istotności α = 0,05.

Najczęstsze błędy

  1. Mylenie metody z techniką i narzędziem albo mieszanie klasyfikacji różnych autorów w jednym rozdziale.
  2. Hipotezy, których nie da się sprawdzić zebranymi danymi.
  3. Więcej hipotez niż wyników — część zostaje bez odpowiedzi w rozdziale badawczym.
  4. Brak operacjonalizacji. „Zbadano poziom stresu” bez wskazania, czym go zmierzono.
  5. Opis próby bez kryteriów doboru i bez informacji o odrzuconych kwestionariuszach.
  6. Deklarowanie reprezentatywności przy doborze dostępnościowym.
  7. Pominięcie kwestii etycznych — zgody, anonimowości, dobrowolności.
  8. Rozdział napisany po zebraniu danych i dopasowany do tego, co wyszło.

FAQ

Co powinien zawierać rozdział metodologiczny?

Cel badania, problemy badawcze, hipotezy (w badaniach ilościowych), zmienne wraz ze wskaźnikami i operacjonalizacją, zastosowaną metodę, technikę i narzędzie, charakterystykę próby, opis przebiegu badania z kwestiami etycznymi, sposób analizy danych oraz ograniczenia badania. Kryterium poprawności jest możliwość odtworzenia całego postępowania badawczego wyłącznie na podstawie tego opisu.

Czym różni się metoda od techniki i narzędzia badawczego?

Metoda to ogólna droga poznania, na przykład sondaż diagnostyczny. Technika to konkretny sposób zbierania danych w ramach metody, na przykład ankieta. Narzędzie to fizyczny środek pomiaru, czyli konkretny kwestionariusz. Uwaga: przypisanie danego pojęcia do poziomu bywa różne u różnych autorów, dlatego trzeba podać, czyją klasyfikację się przyjmuje.

Ile hipotez powinna mieć praca dyplomowa?

Tyle, ile wynika z postawionych problemów badawczych i ile jesteś w stanie rzetelnie sprawdzić zebranymi danymi. Jeden problem złożony może wymagać kilku hipotez szczegółowych, a problemy opisowe i eksploracyjne hipotez nie wymagają wcale. Każda postawiona hipoteza musi mieć swój odpowiednik w rozdziale z wynikami i tam zostać wprost rozstrzygnięta.

Czy w badaniu jakościowym stawia się hipotezy?

Zwykle nie. Badania jakościowe mają charakter eksploracyjny i formułuje się w nich pytania badawcze zamiast hipotez, ponieważ celem jest zrozumienie zjawiska, a nie weryfikacja z góry przyjętego przypuszczenia. Badanie jakościowe może jednak hipotezy generować — w teorii ugruntowanej jest to jego celem; spotyka się też „hipotezy robocze”, modyfikowane w toku badania.

Ile osób powinno wziąć udział w badaniu do pracy licencjackiej?

W badaniach ilościowych wielkości próby nie wyznacza się regułą kciuka, lecz analizą mocy: zależy ona od planowanego testu, przyjętej mocy (zwykle 0,80), poziomu istotności i spodziewanej siły efektu. Dla porównania dwóch grup testem t wykrycie efektu umiarkowanego (d = 0,50) wymaga około 64 osób w każdej grupie; popularna liczba „30 osób w grupie” nie wynika z analizy mocy, lecz z reguły kciuka o centralnym twierdzeniu granicznym, i wystarcza tylko przy efektach dużych. Obliczenia wykonasz w bezpłatnym oprogramowaniu do analizy mocy testu. W badaniach jakościowych liczy się nie liczebność, lecz nasycenie — pojęcie wprowadzone przez Glasera i Straussa (1967) na gruncie teorii ugruntowanej: moment, w którym kolejne wywiady nie wnoszą nowych kategorii. Warunkiem powołania się na nie jest analizowanie materiału równolegle ze zbieraniem danych.

Czy potrzebuję zgody komisji bioetycznej?

To zależy od tematu, kierunku i wymogów uczelni. Komisja bioetyczna wydaje formalnie opinię, nie zgodę, i wymagają jej przede wszystkim badania mające charakter eksperymentu medycznego, badania obciążające uczestników, ingerujące w ich zdrowie lub wykorzystujące dokumentację medyczną. Anonimowe badania ankietowe, które nie obciążają respondenta, wiele komisji zwalnia z opiniowania. Badania w szkołach zwykle nie podlegają komisji bioetycznej, lecz wymagają zgody dyrekcji oraz pisemnej zgody rodziców uczniów niepełnoletnich; część uczelni prowadzi własne komisje do spraw etyki badań. Kwestię ustala się z promotorem przed rozpoczęciem zbierania danych.

Kiedy pisze się rozdział metodologiczny?

Przed rozpoczęciem badania, nie po nim. Rozdział jest planem: określa, co zmierzysz i czym, a to przesądza o możliwych analizach. Pisany po zebraniu danych zamienia się w uzasadnianie tego, co przypadkiem wyszło.

Czy można łączyć badania ilościowe i jakościowe?

Tak — to podejście mieszane (mixed methods). Trzeba wskazać, czemu służy każda z części: czy jakościowa ma wyjaśnić wyniki ilościowe, czy posłużyć do zbudowania narzędzia, czy oba źródła mają się wzajemnie potwierdzać. Ten ostatni przypadek — wzajemne potwierdzanie ustaleń z różnych metod, źródeł lub od różnych badaczy — nazywa się triangulacją i jest jednym z możliwych celów badań mieszanych, a nie ich synonimem. Bez takiego wskazania praca rozpada się na dwa niepowiązane badania.

Potrzebujesz wsparcia metodologicznego? Zobacz analizy i badania empiryczne oraz pomoc przy wybranych częściach pracy. Kolejne przewodniki: statystyka w pracy dyplomowej, skale psychometryczne i jak pisać pracę dyplomową.