W skrócie: Teoria ugruntowana (grounded theory) to jakościowa metodologia badawcza, w której teoria wyłania się z danych, a nie jest zakładana z góry. Badacz zbiera i analizuje dane równolegle, kodując je i porównując (metoda ciągłego porównywania), aż zbuduje spójną teorię „ugruntowaną” w materiale. Kluczowe pojęcia to kodowanie otwarte, osiowe i selektywne, dobór teoretyczny próby oraz nasycenie teoretyczne. Twórcami metody są Glaser i Strauss.
Teoria ugruntowana odwraca typowy porządek badania. Zamiast zaczynać od hipotezy i sprawdzać ją na danych, badacz zaczyna od danych i pozwala, by to z nich wyrosła teoria. To podejście sprawdza się przy zjawiskach słabo rozpoznanych, dla których brakuje gotowych ram teoretycznych.
Czym jest teoria ugruntowana
Teoria ugruntowana (ang. grounded theory) to zarazem metodologia i jej efekt — teoria wyprowadzona z systematycznie zebranych i przeanalizowanych danych. Opracowali ją socjologowie Barney Glaser i Anselm Strauss w latach 60. XX wieku. Zasada jest prosta: teoria ma być „ugruntowana” w danych empirycznych, a nie narzucona im z zewnątrz.
Kodowanie w teorii ugruntowanej
Sercem metody jest kodowanie prowadzone w trzech etapach:
- Kodowanie otwarte — rozbicie danych na fragmenty i nadanie im kodów oddających znaczenie,
- Kodowanie osiowe — łączenie kodów w kategorie i szukanie związków między nimi,
- Kodowanie selektywne — wyłonienie kategorii centralnej, wokół której buduje się teorię.
Charakterystyczne zasady
- Ciągłe porównywanie — nowe dane na bieżąco zestawia się z już zakodowanymi,
- Dobór teoretyczny próby — kolejnych badanych dobiera się tak, by rozwijać powstającą teorię,
- Nasycenie teoretyczne — zbieranie danych kończy się, gdy nie wnoszą już nic nowego,
- Notatki teoretyczne (memo) — badacz zapisuje pomysły i hipotezy w trakcie analizy.
Jak wygląda badanie krok po kroku
- zbierz pierwsze dane (np. wywiady lub obserwacje),
- koduj je otwarcie, tworząc wstępne kategorie,
- porównuj dane i dobieraj kolejnych badanych, by rozwijać kategorie,
- prowadź kodowanie osiowe i selektywne,
- zakończ zbieranie danych po osiągnięciu nasycenia,
- sformułuj teorię ugruntowaną w danych.
Zalety i ograniczenia
Teoria ugruntowana pozwala tworzyć nowe teorie tam, gdzie ich brakuje, i mocno wiąże wnioski z danymi. Jest jednak czasochłonna, wymaga wprawy w kodowaniu i dyscypliny metodologicznej. To zaawansowana metoda badań jakościowych — jeśli dopiero zaczynasz, warto najpierw poznać prostsze techniki opisane w przewodniku po tym podejściu.
Sercem teorii ugruntowanej jest kodowanie — zobacz, jak przebiega kodowanie danych jakościowych.
Potrzebujesz wsparcia przy części badawczej? Zobacz, jak pomagamy zaplanować i przeprowadzić analizy i badania empiryczne do Twojej pracy.